Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, những mô hình thuận thiên đang không chỉ cứu lấy môi trường mà còn giúp người nông dân làm giàu.
Biến đổi khí hậu, đất đai thoái hóa do lạm dụng hóa chất và yêu cầu khắt khe từ các Hiệp định thương mại tự do (FTA) đang đặt ra bài toán hóc búa cho ngành nông nghiệp. Câu trả lời thuyết phục nhất hiện nay chính là "Nông nghiệp xanh" – chìa khóa để Việt Nam hiện thực hóa cam kết Net Zero vào năm 2050 như Thủ tướng Chính phủ đã tuyên bố tại COP26.
Hiểu đúng về tư duy "Thuận thiên"
Khái niệm "Nông nghiệp xanh" (Green Agriculture) thường bị nhầm lẫn với nông nghiệp hữu cơ (Organic), nhưng thực tế hàm ý của nó rộng hơn rất nhiều. Nếu nông nghiệp truyền thống chạy theo năng suất bằng mọi giá, chấp nhận đánh đổi môi trường đất và nước, thì nông nghiệp xanh đặt trọng tâm vào sự cân bằng hệ sinh thái.
Về bản chất, đây là hệ thống sản xuất áp dụng đồng bộ các quy trình, công nghệ nhằm sử dụng tiết kiệm vật tư đầu vào (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật...) và tài nguyên thiên nhiên.
Theo quan điểm hiện đại, nông nghiệp xanh gắn liền với "Kinh tế tuần hoàn". Tức là, phế phẩm của quy trình này sẽ trở thành đầu vào của quy trình khác. Phụ phẩm trồng trọt trở thành thức ăn chăn nuôi, chất thải chăn nuôi được xử lý để trả lại dinh dưỡng cho đất.
Hành lang pháp lý cho xu hướng này cũng đang dần hoàn thiện. Cụ thể, tại khoản 1 Điều 3 Nghị định 109/2018/NĐ-CP về nông nghiệp hữu cơ, Chính phủ đã nêu rõ chính sách khuyến khích các doanh nghiệp, hợp tác xã và nông hộ tham gia sản xuất sạch, thân thiện môi trường. Sự dịch chuyển này là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tri thức bản địa với tiến bộ khoa học, đảm bảo cùng lúc ba yếu tố: Năng suất cao - Chất lượng tốt - Môi trường bền vững.
"Mũi tên trúng ba đích"
Tại sao phải chuyển đổi ngay lúc này? Thực tế cho thấy nông nghiệp xanh mang lại lợi ích "kép", thậm chí là "bội thu" trên cả ba trụ cột: Kinh tế, Môi trường và Xã hội.
Đầu tiên là câu chuyện kinh tế. Nông sản xanh đang nắm giữ "tấm hộ chiếu" quyền lực để đi vào các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản – nơi người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao hơn 20-50% cho các sản phẩm có chỉ dẫn địa lý và quy trình canh tác bền vững. Đặc biệt, khi các thị trường này áp dụng cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), những hạt gạo, hạt cà phê phát thải thấp của Việt Nam sẽ có lợi thế cạnh tranh khổng lồ.
Về mặt môi trường, đây là liều thuốc hồi sinh cho đất. Tình trạng đất bạc màu, chai cứng do thâm canh hóa học đang được giải quyết nhờ việc trả lại hữu cơ cho đất. Quan trọng hơn, việc giảm sử dụng đạm hóa học và quản lý nước thông minh giúp giảm lượng phát thải khí nhà kính (CH4, N2O) – nguyên nhân chính gây nóng lên toàn cầu.
Cuối cùng là lợi ích xã hội. Người hưởng lợi đầu tiên chính là nông dân – những người không còn phải tiếp xúc hàng ngày với hóa chất độc hại. Giảm thiểu rủi ro bệnh tật ở nông thôn và cung cấp thực phẩm an toàn cho cộng đồng là giá trị nhân văn cốt lõi của mô hình này.
Những mô hình "hái ra tiền" từ tư duy xanh
Không còn nằm trên giấy tờ hay các hội thảo khoa học, nông nghiệp xanh đã đi vào thực tiễn với những mô hình sinh động, mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội. Dưới đây là 5 mô hình tiêu biểu đang được nhân rộng:
Sự cộng sinh hoàn hảo của mô hình "Lúa - Tôm"
Tại các vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long như Kiên Giang, Bạc Liêu, Cà Mau, mô hình Lúa - Tôm được xem là giải pháp "thông minh" nhất để thích ứng với biến đổi khí hậu. Thay vì cố gắng ngăn mặn để trồng lúa trái quy luật, nông dân nương theo con nước: Mùa mưa trồng lúa, mùa khô nuôi tôm.
Cơ chế cộng sinh ở đây vô cùng độc đáo: Cây lúa sau thu hoạch để lại gốc rạ, khi phân hủy tạo ra nguồn thức ăn tự nhiên cho tôm. Ngược lại, chất thải của tôm tích tụ dưới đáy ao trở thành nguồn phân bón hữu cơ tuyệt vời cho cây lúa vụ sau. Nông dân giảm hẳn chi phí phân thuốc (vì dùng hóa chất tôm sẽ chết), tạo ra sản phẩm "Tôm sạch - Lúa sạch" với giá trị thương phẩm rất cao.
Nâng cấp kinh tế tuần hoàn với VACB
Từ mô hình VAC (Vườn - Ao - Chuồng) truyền thống, nông dân hiện đại đã nâng cấp thành VACB nhờ ứng dụng công nghệ Biogas. Đây là ví dụ điển hình của kinh tế tuần hoàn khép kín.
Chất thải chăn nuôi được đưa vào hầm Biogas để xử lý, khí gas sinh ra trở thành nhiên liệu đun nấu hoặc chạy máy phát điện. Phần bã thải và nước thải sau Biogas (đã qua xử lý) được dùng làm phân bón hữu cơ cho cây trồng hoặc thức ăn cho cá. Mô hình này giải quyết triệt để vấn đề ô nhiễm mùi hôi nhức nhối ở nông thôn, đồng thời giúp các chủ trang trại tiết kiệm hàng trăm triệu đồng chi phí năng lượng và phân bón mỗi năm.
Canh tác lúa giảm phát thải (SRI) và "1 phải 5 giảm"
Đây là kỹ thuật đang được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đẩy mạnh trong Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao. Cốt lõi của mô hình là kỹ thuật tưới "Nông - Lộ - Phơi" (tưới ướt khô xen kẽ) thay vì để ruộng ngập nước liên tục, giúp giảm đáng kể lượng khí Metan phát thải.
Đồng thời, quy trình "1 phải 5 giảm" (Phải dùng giống xác nhận; Giảm giống, giảm phân đạm, giảm thuốc BVTV, giảm nước, giảm thất thoát) giúp cây lúa cứng cáp, ít sâu bệnh. Thực tế ghi nhận, năng suất lúa không những không giảm mà còn tăng, trong khi chi phí đầu vào giảm tới 15-20%, biên độ lợi nhuận của người nông dân nhờ đó được nới rộng.
Nông - Lâm kết hợp: Lấy ngắn nuôi dài
Phổ biến tại Tây Nguyên và miền núi phía Bắc, mô hình này là sự kết hợp giữa cây công nghiệp (cà phê, hồ tiêu) với cây rừng hoặc cây ăn quả. Việc trồng xen cây muồng đen, bơ hoặc sầu riêng trong vườn cà phê tạo ra hệ thống rễ đa tầng, giúp giữ đất, giữ nước và chống xói mòn hiệu quả.
Cây che bóng giúp điều hòa tiểu khí hậu, giảm bốc hơi nước vào mùa khô hạn. Nông dân có thêm thu nhập đáng kể từ cây ăn trái, giúp phân tán rủi ro khi giá nông sản chính biến động. Đây là hướng đi bền vững thay thế cho độc canh.
Du lịch sinh thái nông nghiệp: Bán trải nghiệm, thu tiền thật
Agrotourism (Du lịch nông nghiệp) đang bùng nổ tại các vùng ven đô như Hà Nội, TP.HCM, Đà Lạt. Các trang trại không chỉ đơn thuần sản xuất mà còn được quy hoạch cảnh quan để đón khách tham quan.
Du khách được trải nghiệm làm nông, tự tay thu hoạch và thưởng thức nông sản sạch ngay tại vườn. Mô hình này giúp nông dân tối đa hóa lợi nhuận trên cùng một diện tích đất canh tác. Nông sản được bán tại chỗ với giá bán lẻ, cắt giảm khâu trung gian, đồng thời thương hiệu được quảng bá một cách tự nhiên nhất.
Nông nghiệp xanh không phải là con đường trải đầy hoa hồng, nó đòi hỏi vốn đầu tư và sự thay đổi tư duy căn bản của người làm nông. Tuy nhiên, với những mô hình đang phát huy hiệu quả thực tế, nông nghiệp Việt Nam đang chứng minh rằng chúng ta hoàn toàn có thể làm giàu trên chính mảnh đất quê hương mà không cần đánh đổi môi trường sống. Trong kỷ nguyên mới, màu Xanh chính là màu của sự thịnh vượng.
