Nghịch lý: Gạo "vàng" bán giá "đồng"
Chúng ta có quyền tự hào khi Việt Nam là cái nôi của nhiều giống lúa thơm, năng suất cao lừng danh, mà đỉnh cao là ST24, ST25 từng được vinh danh là "gạo ngon nhất thế giới". Những hạt "ngọc trời" này lẽ ra phải mang lại sự giàu có tương xứng cho người nông dân và đất nước.
Tuy nhiên, bức tranh thực tế lại kém tươi sáng hơn nhiều. Phần lớn nông sản Việt vẫn đang dắt díu nhau xuất khẩu dưới dạng thô hoặc chỉ được sơ chế đơn giản. Hệ quả nhãn tiền là giá trị thu về rất thấp. Nguyên nhân sâu xa nằm ở "lỗ hổng" trong chiến lược bảo hộ sở hữu trí tuệ (SHTT). Sự thiếu vắng một cơ chế bảo vệ mạnh mẽ khiến nhiều giống lúa quý, nhiều công nghệ canh tác đột phá của Việt Nam bị sao chép không thương tiếc, hoặc bị khai thác mà "cha đẻ" của chúng không nhận được đồng lợi nhuận xứng đáng nào.
Việc mải mê "bán thô" không chỉ kéo tụt giá trị xuất khẩu mà còn đẩy Việt Nam vào thế bị động, phụ thuộc nặng nề vào thị trường quốc tế và các doanh nghiệp nhập khẩu trung gian. Chúng ta bán cái mình có, nhưng lại không kiểm soát được chuỗi giá trị mà mình tạo ra.
Cái giá đắt của việc "khát" cơ chế bảo hộ
Hệ lụy trực tiếp của việc chậm chân trong cuộc chơi trí tuệ là nông dân và doanh nghiệp Việt chưa thể chạm tay tới tiềm năng thực sự của tài sản mình đang nắm giữ.
Thành tích xuất khẩu nông sản của chúng ta hiện nay vẫn nặng về "lượng" hơn là "chất". So sánh với các cường quốc nông nghiệp như Thái Lan hay Nhật Bản – những quốc gia có chiến lược bài bản về bảo hộ và phát triển thương hiệu giống cây trồng – giá trị trung bình trên mỗi tấn sản phẩm của Việt Nam vẫn còn khoảng cách khá xa.
Chưa dừng lại ở đó, thiếu tấm khiên bảo hộ hiệu quả khiến các doanh nghiệp nội địa "chùn tay" khi muốn vươn ra biển lớn. Họ mất đi cơ hội phát triển các sản phẩm chế biến sâu có giá trị cao, khó áp dụng công nghệ tiên tiến và gian nan trong việc xây dựng thương hiệu quốc gia. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến túi tiền của người nông dân và sự phát triển bền vững của cả ngành.
Chuyên gia lên tiếng: "Đây là chiến lược kinh tế sống còn"
Nhìn nhận vấn đề từ góc độ chuyên môn sâu sắc, chuyên gia nông nghiệp Nguyễn Văn An, người đã dành hơn 20 năm tâm huyết với ngành, khẳng định mạnh mẽ: "Đừng coi việc xây dựng và bảo vệ tài sản trí tuệ trong nông nghiệp chỉ là vấn đề kỹ thuật đơn thuần. Đó là một chiến lược kinh tế cấp quốc gia".
Ông An cảnh báo: "Nếu Việt Nam không nhanh chóng bịt các lỗ hổng pháp lý và thay đổi tư duy về quyền SHTT, chúng ta sẽ tiếp tục là người đến sau trong cuộc đua toàn cầu khốc liệt này".
Theo vị chuyên gia này, lối thoát nằm ở việc tập trung toàn lực phát triển chuỗi giá trị. Cần đầu tư nghiêm túc cho nghiên cứu, chọn tạo và bảo hộ giống. Đồng thời, việc đào tạo, chuyển giao công nghệ hiện đại cho người nông dân là yếu tố then chốt để họ làm ra những sản phẩm chất lượng cao hơn, bán được giá hơn.
Thay đổi tư duy để bứt phá
Để hiện thực hóa giấc mơ chuyển từ bán thô sang bán "chất xám", Việt Nam cần những hành động cụ thể và đồng bộ.
Về phía Nhà nước, một hành lang pháp lý thông thoáng và mạnh mẽ về bảo hộ SHTT là điều kiện tiên quyết. Cần tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để việc đăng ký bảo hộ giống cây trồng và công nghệ mới không còn là "ma trận" thủ tục. Sự bắt tay chặt chẽ giữa Nhà nước và tư nhân trong nghiên cứu phát triển cũng là đòn bẩy quan trọng.
Nhưng quan trọng hơn cả là sự thay đổi trong nhận thức của chính người nông dân và doanh nghiệp. Cần hiểu rằng "chất xám", sự sáng tạo mới là thứ vũ khí cạnh tranh sắc bén nhất. Thay vì chỉ bán nguyên liệu, hãy nghĩ đến các sản phẩm chế biến sâu, nghĩ đến việc xây dựng thương hiệu quốc gia để nâng tầm giá trị. Việc chủ động nghiên cứu thị trường, tìm kiếm kênh phân phối trực tiếp ra quốc tế để giảm bớt khâu trung gian cũng là bước đi cấp thiết.
Việt Nam hoàn toàn có đủ tiềm năng để không chỉ là cường quốc xuất khẩu nông sản thô, mà phải trở thành quốc gia đi đầu về xuất khẩu công nghệ, giống cây trồng bản quyền và các sản phẩm nông nghiệp giá trị cao. Vấn đề là chúng ta có dám thay đổi để nắm bắt cơ hội đó hay không.
