Bầu trời không còn trong xanh ở vùng "lá phổi"
Lâu nay, chúng ta vẫn thường mặc định nông thôn là nơi trú ẩn an toàn với không khí trong lành. Nhưng thực tế những năm gần đây đang vẽ nên một bức tranh khác màu xám xịt. Đặc biệt vào mùa khô ở các tỉnh phía Bắc, khi những cơn mưa vắng bóng, bầu trời nhiều vùng quê thường xuyên bị bao phủ bởi một lớp mù đục.
Thủ phạm chính không xa lạ: khói bụi mù mịt từ thói quen đốt rơm rạ sau thu hoạch, việc lạm dụng phân bón hóa học, thuốc trừ sâu bay hơi, cộng hưởng với "gió độc" từ các khu công nghiệp lân cận thổi về. Tất cả tạo nên một hỗn hợp ô nhiễm nguy hại với các chỉ số PM2.5, SO2, NOx tăng cao đột biến.
Những con số biết nói từ Viện Môi trường Nông nghiệp đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: Trong năm 2023, tại nhiều vùng thuộc Đồng bằng sông Hồng, chỉ số bụi mịn PM2.5 đã vượt ngưỡng an toàn cho phép tới hơn 60% số ngày trong năm. Hậu quả nhãn tiền là cây trồng cũng bị "ngạt", giảm khả năng quang hợp, khiến năng suất nông sản ở các vùng ô nhiễm nặng tụt giảm từ 10-15% - một con số không nhỏ đối với thu nhập của người nông dân.
Nông dân gánh hậu quả kép
Thiệt hại không chỉ dừng lại trên cánh đồng. Những người nông dân, quanh năm "bán mặt cho đất, bán lưng cho trời", là đối tượng dễ bị tổn thương nhất khi phải lao động trực tiếp trong môi trường ô nhiễm mà thiếu các biện pháp bảo vệ.
Khói bụi độc hại không chỉ làm suy yếu hệ miễn dịch thực vật mà còn bào mòn sức khỏe con người. Các bệnh về đường hô hấp, tim mạch gia tăng nhanh chóng tại các vùng quê ô nhiễm. Khảo sát của Viện Dinh dưỡng Quốc gia đưa ra một thực tế đáng buồn: tỷ lệ mắc bệnh liên quan đến ô nhiễm không khí tại nông thôn tăng trung bình 12% mỗi năm trong vòng 5 năm qua. Sức khỏe giảm sút đồng nghĩa với việc giảm sức lao động và gánh nặng chi phí y tế ngày càng đè nặng lên vai các hộ gia đình.
Cần "kịch bản sống" để ứng phó ngay lập tức
Trước áp lực ngày càng lớn, các cơ quan chức năng không thể ngồi yên. Việc ngành Nông nghiệp phối hợp chặt chẽ với ngành Môi trường và các địa phương để xây dựng quy trình ứng phó khẩn cấp được xem là bước đi cấp thiết vào lúc này.
Nhấn mạnh tầm quan trọng của sự chủ động, ông Nguyễn Văn Hùng, một chuyên gia dạn dày kinh nghiệm về môi trường nông thôn, chia sẻ thẳng thắn: “Chúng ta không thể cứ thụ động chờ thời tiết thay đổi. Việc chuẩn bị sẵn các kịch bản ứng phó giúp địa phương không bị bất ngờ, chủ động cảnh báo sớm để giảm thiểu tối đa thiệt hại cho bà con”.
Theo ông Hùng, quy trình này không được nằm trên giấy mà phải thực tế, bao gồm từ việc giám sát liên tục chất lượng không khí, đến việc "cầm tay chỉ việc", hướng dẫn kỹ thuật canh tác an toàn khi chỉ số ô nhiễm tăng cao, và quan trọng là phải có cơ chế hỗ trợ kịp thời cho người dân.
Hành động từ bờ ruộng đến chính sách
Để giải bài toán này, cần một sự thay đổi đồng bộ từ nhận thức đến hành động. Ở cấp độ địa phương và hộ nông dân, câu chuyện muôn thuở là hạn chế đốt rơm rạ cần được giải quyết dứt điểm bằng các giải pháp tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp hiệu quả hơn. Việc đào tạo nông dân chuyển sang quy trình canh tác "xanh", sử dụng phân hữu cơ, thuốc sinh học vừa giúp cải tạo đất, vừa giảm phát thải khí độc.
Song song đó, mạng lưới trạm quan trắc môi trường cần được tăng cường về tận cơ sở để phát đi các bản tin cảnh báo kịp thời, dễ hiểu cho người dân. Về phía quản lý nhà nước, cần sớm có các chính sách hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cụ thể cho những vùng nông nghiệp chịu ảnh hưởng nặng nề bởi ô nhiễm. Chỉ khi có sự chung tay từ người dân, doanh nghiệp đến cơ quan quản lý, chúng ta mới có thể hy vọng trả lại bầu không khí trong lành cho nông thôn và đảm bảo an ninh lương thực quốc gia.
