Bức tranh quen thuộc: Sản lượng tăng nhanh, giá giảm sâu
Trong vài năm trở lại đây, sầu riêng và mít trở thành “ngôi sao” của nhiều vùng trồng phía Nam. Giá tốt, đầu ra thuận lợi khiến diện tích mở rộng nhanh chóng.
Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, diện tích sầu riêng giai đoạn 2018–2023 tăng trung bình 15–20% mỗi năm. Đây là mức tăng rất cao so với khả năng hấp thụ của thị trường.
Vấn đề nằm ở chỗ: sản xuất đi nhanh hơn tiêu thụ. Khi bước vào chính vụ, nguồn cung dồn dập khiến giá giảm mạnh, nhiều thời điểm thấp hơn cả chi phí sản xuất.
Không ít nhà vườn buộc phải bán tháo. Và khi thua lỗ kéo dài, họ lại chặt bỏ để chuyển sang cây khác – mở đầu cho một chu kỳ mới, nhưng rủi ro vẫn còn nguyên.
Vì sao vòng xoáy trồng – chặt khó dừng lại?
1. Thiếu quy hoạch gắn với thị trường
Nhiều địa phương mở rộng diện tích dựa trên tín hiệu giá ngắn hạn, trong khi chưa có dữ liệu đầy đủ về nhu cầu tiêu thụ. Việc phát triển “mạnh ai nấy làm” khiến cung – cầu mất cân đối.
2. Phụ thuộc vào một thị trường xuất khẩu lớn
Trung Quốc hiện vẫn là thị trường tiêu thụ chính của nhiều loại trái cây Việt Nam. Khi chính sách nhập khẩu thay đổi hoặc nhu cầu giảm, toàn bộ chuỗi giá trị lập tức bị ảnh hưởng.
3. Thiếu thông tin thị trường kịp thời
Người nông dân thường ra quyết định dựa trên giá hiện tại, thay vì dữ liệu dài hạn. Điều này dẫn đến tình trạng “thấy giá cao thì trồng, giá thấp thì chặt”.
4. Hạn chế trong bảo quản và chế biến
Nông sản tươi có vòng đời ngắn. Khi thu hoạch rộ mà không có hệ thống bảo quản hoặc chế biến, áp lực bán nhanh khiến giá càng giảm sâu.
Hệ lụy không chỉ là giá thấp
Câu chuyện “được mùa mất giá” không dừng ở con số thu nhập.
- Người nông dân: thu nhập bấp bênh, tâm lý sản xuất thiếu ổn định
- Đất đai: khai thác thiếu bền vững, dễ suy thoái khi liên tục chuyển đổi cây trồng
- Doanh nghiệp: khó lập kế hoạch dài hạn vì nguồn cung không ổn định
- Xã hội: gia tăng di cư lao động, thiếu hụt lực lượng sản xuất tại nông thôn
Theo một số báo cáo ngành, giá sầu riêng có thể giảm 30–40% trong giai đoạn thu hoạch rộ, trong khi mít giảm khoảng 25% so với năm trước. Những con số này phản ánh rõ mức độ rủi ro mà người trồng đang gánh chịu..
Góc nhìn chuyên gia: Không thể tiếp tục “sản xuất trước, bán sau”
Các chuyên gia đều chung một nhận định: gốc rễ của vấn đề nằm ở cách tổ chức sản xuất.
Ông Nguyễn Văn Hùng (Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam) cho rằng quy hoạch vùng trồng phải đi trước một bước, dựa trên nhu cầu thị trường thay vì chạy theo giá.
Trong khi đó, chuyên gia kinh tế nông nghiệp Lê Thị Lan nhấn mạnh rủi ro từ việc phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Khi “cửa ra” bị thu hẹp, toàn bộ áp lực dồn về phía người sản xuất.
Một điểm đáng chú ý khác là vai trò của chế biến sâu. Nếu nông sản chỉ bán dưới dạng tươi, giá trị gia tăng rất thấp và dễ bị biến động.
Lối ra nào cho bài toán cũ?
1. Quy hoạch vùng trồng dựa trên dữ liệu
Không chỉ quy hoạch diện tích, mà cần gắn với năng lực tiêu thụ và dự báo thị trường.
2. Minh bạch thông tin thị trường
Xây dựng hệ thống dữ liệu mở để nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp cùng tiếp cận, từ đó ra quyết định chính xác hơn.
3. Đầu tư vào bảo quản và chế biến
Kéo dài thời gian tiêu thụ, giảm áp lực bán ngay sau thu hoạch. Đây là “van giảm áp” quan trọng cho thị trường.
4. Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu
Giảm phụ thuộc vào một thị trường, mở rộng sang các khu vực có yêu cầu cao nhưng ổn định hơn.
5. Nâng cấp chuỗi giá trị
Từ sản xuất thô sang sản phẩm có thương hiệu, đạt tiêu chuẩn quốc tế – đây là con đường dài nhưng bắt buộc.
Một góc nhìn thực tế: Người nông dân đang cần gì?
Không phải là những khẩu hiệu lớn, mà là:
- Thông tin rõ ràng trước khi trồng
- Hợp đồng tiêu thụ ổn định
- Hỗ trợ kỹ thuật thực tế
- Và một thị trường minh bạch hơn
Khi những yếu tố này chưa đủ, việc họ tiếp tục “trồng theo giá” là điều dễ hiểu.
Kết luận
“Được mùa mất giá” không phải câu chuyện mới, nhưng vẫn là bài toán chưa được giải quyết triệt để.
Muốn thoát khỏi vòng xoáy trồng – chặt, nông nghiệp Việt Nam cần chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy thị trường. Quy hoạch, dữ liệu và liên kết chuỗi sẽ là ba trụ cột quan trọng.
Khi sản xuất đi đúng nhịp với thị trường, người nông dân mới thực sự được mùa… và được giá.
