Nút thắt kiểm tra thực phẩm nhập khẩu: Làm sao để vừa "sạch", vừa "nhanh"?

1. Khi hàng hóa "tắc" ở cửa ngõ

Chúng ta đang sống trong những ngày đầu năm 2026, khi thị trường nông sản toàn cầu đã mở toang cánh cửa hội nhập. Dòng chảy hàng hóa từ thịt, sữa, đến nguyên liệu thức ăn chăn nuôi đổ về các cảng biển Việt Nam ngày càng lớn. Nghị định 46 ra đời như một tấm khiên chắn cần thiết để lọc bỏ những sản phẩm kém chất lượng, bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Điều này không ai bàn cãi.

Thế nhưng, thực tế tại các cảng nhập khẩu lại đang kể một câu chuyện khác. Do thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết về quy trình kiểm tra chuyên ngành theo quy định mới, nhiều doanh nghiệp rơi vào cảnh "dở khóc dở cười". Hàng về đến cảng nhưng không biết phải lấy mẫu thế nào, kiểm tra chỉ tiêu gì cho đúng chuẩn mới, dẫn đến tình trạng ùn ứ cục bộ.

Số liệu đáng báo động:

Theo khảo sát nhanh từ các hiệp hội logistics đầu năm 2026:

• Chi phí lưu kho bãi tăng trung bình 15-20% do thời gian chờ kiểm tra kéo dài.

• Tỷ lệ hao hụt đối với hàng tươi sống (rau quả, thịt mát) có thể lên tới 8% nếu thời gian thông quan chậm quá 3 ngày.

• Cứ mỗi ngày chậm trễ, doanh nghiệp không chỉ mất tiền lưu kho mà còn mất luôn uy tín với đối tác phân phối nội địa.

2. "Hiệu ứng Domino" lên chuỗi cung ứng

Câu chuyện không chỉ dừng lại ở tờ khai hải quan hay chi phí của doanh nghiệp nhập khẩu. Nó là một hiệu ứng domino tác động trực tiếp đến người nông dân và người tiêu dùng trong nước.

Khi nguyên liệu đầu vào (như ngô, đậu tương cho thức ăn chăn nuôi) bị tắc nghẽn, giá thành sản xuất nông nghiệp trong nước sẽ bị đội lên. Khi thực phẩm nhập khẩu khan hiếm giả tạo do tắc biên, giá cả ngoài chợ và siêu thị sẽ "nhảy múa", gây áp lực lên chi tiêu của người dân.

Một chuyên gia trong ngành logistics chia sẻ thẳng thắn: "Chúng ta không thể dùng tư duy quản lý của 10 năm trước để áp cho dòng chảy hàng hóa tốc độ cao của năm 2026. Kiểm tra chặt là đúng, nhưng chặt mà làm khó, làm chậm thì là tự lấy đá ghềnh chân mình."

3. Lời giải từ công nghệ và tư duy quản lý rủi ro

Để gỡ bỏ nút thắt này, giới chuyên môn cho rằng không cần phải "phá rào" hạ thấp tiêu chuẩn, mà cần thay đổi phương thức kiểm tra.

Thứ nhất: Chuyển từ "Tiền kiểm" sang "Hậu kiểm" và Quản lý rủi ro.

Thay vì bắt tất cả lô hàng phải dừng lại kiểm tra 100%, cơ quan chức năng cần phân luồng dựa trên dữ liệu lịch sử. Doanh nghiệp chấp hành tốt, hàng hóa từ vùng an toàn cần được đi qua "luồng xanh" và kiểm tra xác suất hoặc hậu kiểm sau khi đã về kho.

Thứ hai: Số hóa quy trình.

Đã là năm 2026, chúng ta không thể chờ đợi những tờ giấy xét nghiệm chạy đường bộ.

• Áp dụng Blockchain để truy xuất nguồn gốc ngay từ nước xuất khẩu.

• Sử dụng cảm biến sinh học và AI để sàng lọc nhanh các chỉ tiêu an toàn ngay tại cửa khẩu thay vì chờ đợi phòng lab truyền thống mất cả tuần lễ.

Bảng so sánh hiệu quả dự kiến:

4. Hành động ngay trước khi quá muộn

Vinimex Agri và cộng đồng AgriTalk cho rằng, việc ban hành hướng dẫn thực thi Nghị định 46 là yêu cầu cấp bách, không thể trì hoãn "đến quý sau" hay "chờ họp bàn thêm".

• Với cơ quan quản lý: Cần ban hành bộ tiêu chí rõ ràng, "cầm tay chỉ việc" để cán bộ hải quan và doanh nghiệp cùng hiểu một ngôn ngữ.

• Với doanh nghiệp: Chủ động cập nhật quy định, nhưng cũng cần minh bạch trong khai báo. Sự trung thực của doanh nghiệp là cơ sở để cơ quan nhà nước dám nới lỏng cơ chế kiểm tra.

Kết luận

Kiểm tra thực phẩm nhập khẩu không phải là cuộc chiến giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Đó là nỗ lực chung để bảo vệ sức khỏe người Việt mà vẫn giữ cho dòng máu kinh tế được lưu thông. Một văn bản hướng dẫn khả thi, áp dụng công nghệ hiện đại ngay lúc này sẽ là "liều thuốc trợ lực" kịp thời, giúp ngành nông nghiệp và thương mại Việt Nam giữ vững đà tăng trưởng bền vững.